استادان دانشگاه چگونه نوشتار هوش مصنوعی از انسان را تشخیص میدهند؟
دبیر سرویس اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی وهار، مریم امرائی؛ کافیست در گوگل جستجو کنیم. “هوش مصنوعی” تعداد صفحات و مطالب حاصل از توضیحات، ابزارها، تبلیغات و …. در این مورد قابل شمارش نیست. هوش مصنوعی که هنوز چند سال از ظهور آن گذشته اما نفوذ آن در تمام مشاغل قابل رویت است. ازجمله نفوذ آن در حوزه علم و فرهنگ، به ویژه جامعه علمی دانشگاهی. مبحث استفاده دانشجویان، پژوهشگران از هوش مصنوعی در تحقیقات علمی به عنوان یک فرصت یا تهدید در حال برهم زدن نظم علمی، فکری نسبت به گذشته در بین محققان است. تا حدی که مجلات علمی پژوهشی در دستورالعملهای مجلات، استفاده از هوش مصنوعی در مقالات علمی را به عنوان دستور کار خود در اختیار پژوهشگران قرار دادهاند. از آنجایی که هوش مصنوعی محققان را غافلگیر کرده، و همپا شدن با آن بسیار سخت و شاید امکانپذیر نباشد. به همین دلیل استفاده از این ابزار مدرن در تولیدات علمی پژوهشی تا چه حد میتواند درست باشد؟ آیا فرهنگ استفاده از این ابزارها پیش از عرضه شدن آن در بازار ترویج داده شده است؟ یا ترجیح میدهیم. هنگام استفاده و با آزمون و خطا فرهنگ را هم ایجاد کنیم؟ یک پژوهشگر چه زمانی، چگونه و از چه ابزاری به طور اخلاقی و به دور از هر گونه شبه میتواند از هوش مصنوعی استفاده کند. بارها در این موارد در بین جمع دوستان پژوهشگر صحبتهایی شده، اما بسیاری از صحبتها با ابهامات ختم و بی پاسخ مانده است. در همین راستا جهت واکاوی این مسائل در بحث شناخت کافی، استفاده و سواد حاصل از این فناوری نوظهور در بین پژوهشگران و دانشجویان، به سراغ یکی از استادان گروه علم اطلاعات و دانششناسی دانشگاه علامه طباطبائی به عنوان متخصص حوزه فناوری رفتیم. تا نسبت به مسئله مهم هوش مصنوعی روشنگری صورت گیرد. مصاحبه پیش رو با دکتر مهدی علیپورحافظی، به عنوان متخصص حوزه فناوری و کتابخانه دیجیتال در جامعه علمی دانشگاهی صورت گرفته است.
پژوهش بدون استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی غیرممکن است
دکتر مهدی علیپورحافظی در ابتدای صحبتهای خود گفت: امروزه جهت پیشبرد امور پژوهشی لاجرم باید از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده کرد. مصداق این بحث را میتوان به زمانی که اینترنت معرفی شد، تصدیق داد. در آن زمان یک ابهام وجود داشت. که آیا من میتوانم جهت تسریع امر پژوهشی از اینترنت استفاده کنم؟ ایشان در ادامه اظهار کردند: در حال حاضر پژوهشگر بدون استفاده از ابزارهای پژوهشی نمیتواند. پژوهشی انجام دهد. زیرا زمان، انرژی و هزینه بالایی که صرف پژوهش میشود. بدون در نظر گرفتن توانمندیهای فناوری روز امکانپذیر نیست. این یک واقعیت است. که یک پژوهش عمر مفید دارد، و نتایج پژوهش قرار است. یک مسئله و مشکل را حل کند. بنابراین یک مسئله و مشکل نمیتواند متوقف شود. تا شرایط لازم برای آن مسئله و پاسخ به آن فراهم شود. ابزارهای هوش مصنوعی کمک میکنند تا مسیر پژوهش هموار و تولید علم تسریع شود.
جلوگیری از نقض مالکیت فکری، و پرهیز از جعل داده یا تولید آثار پژوهشی
ایشان در ادامه صحبتهای خود در بحث استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی خاطرنشان کردند؛ استفاده اخلاقی از هوش مصنوعی در پژوهش از نظر من یعنی بهکارگیری ابزارهای هوشمند بهنحوی که شفافیت علمی، امانتداری پژوهشی و حقوق افراد حفظ شود. در این رویکرد، پژوهشگر باید روشن کند که از چه ابزارهای هوش مصنوعی استفاده کرده، خروجیها را بدون بررسی و ارزیابی نتایج ارائه شده نپذیرد، از تولید محتوای نادرست پرهیز کند، و مسئولیت نهایی صحت دادهها و نتایج را بر عهده بگیرد. همچنین رعایت حریم خصوصی، جلوگیری از نقض مالکیت فکری، و پرهیز از جعل داده یا تولید آثار پژوهشی بهصورت خودکار از اصول اساسی این نوع استفاده است.
کی؟ کجا؟ چگونه؟ و از چه ابزاری؟
استاد گروه علم اطلاعات و دانششناسی ضمن اشاره به بحث اینکه یک پژوهشگر چه زمانی، کجا، چگونه و از چه ابزار هوش مصنوعی میتواند استفاده کند. برای روشن شدن این موضوع مهم، یک دستهبندی از ابزارهای هوش مصنوعی را به اختصار توضیح دادند؛
دسته اول؛ چتباتهای عمومی مانند (ChatGPT)؛ نیاز است پژوهشگر بداند. این چتبات عمومی از چه محتوایی برای پاسخ به کاربر استفاده میکند؟ این چتباتها با محتوای وب آموزش، و با همان محتوا که رایگان هم است. به کاربر پاسخ میدهند. بدین ترتیب این ابزار نمیتواند پاسخگوی نیاز یک پژوهشگر علمی باشد. زیرا محتوای وب از اعتبار کافی برای انجام کار پژوهشی برخوردار نیست. البته چتباتهای عمومی نسل به نسل در حال ارتقاء هستند، و در حوزه تحلیل محتوا، تولید چکیده مبسوط انگلیسی، ترجمه متن، بازنویسی و خلاصهسازی محتوا توانمندیهای ارزشمندی دارند. اما اگر محتوای آنها غنیتر شود.
دسته دوم؛ پایگاههای اطلاعاتی معتبر علمی، که مبتنی بر ابزارهای هوش مصنوعی هستند. یا به اصطلاح توانمندی هوش مصنوعی بر این پایگاههای اطلاعاتی سوار شده است. مانند (اسکوپوس (AI، (Semantic Scholar)، (OpenAlex)، .(CiteSeerx)برخلاف دسته اول، این ابزارها با پشتوانه محتوای علمی معتبر به پژوهشگر کمک میکنند. تا محتوای غنیتر تولید کنند.
دسته سوم؛ ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی هستند. ابزارهایی که در حوزههای خاص پژوهشی به عنوان دستیار پژوهش به پژوهشگر کمک میکنند. برای مثال در حوزه تحلیل محتوا ابزار (Research Innovation Teams) یا NotebookLM)) که یکی از قویترین و قدرتمندترین ابزارهای هوش مصنوعی در این حوزه است.
استاد دانشگاه علامه طباطبائی در ادامه گفت: علاوه بر این ابزارهای دیگری مانند ابزار نگارشی (Liner) که در خلاصهسازی متن، ابزار (Visily) در تحلیل محتوا؛ ابزارهایی مانند (Paperpal ) یا HyperWrite AI) ، Writesonic) در حوزه نگارش، و همچنین ابزار (Mapify) در طراحی مدل مفهومی، ابزار (Connected Papers) در تولید گراپ دانش از محتوای موجود در حوزه پژوهشی میتوانند به پژوهشگر کمک کنند.
ایشان همچنین اظهار کردند؛ با این توصیف استفاده از پایگاههای تخصصی مبتنی بر هوش مصنوعی و ابزارهای تخصصی هوش مصنوعی به دلیل اعتبار علمی کافی نیاز اساسی هر پژوهشگر به عنوان دستیار پژوهشی محسوب میشوند. یک نکته مهم اینکه محتوای داده شده به ابزارهای هوش مصنوعی از زایش فکری انسان است. اما ابزارهای هوش مصنوعی قرار است. آن محتوا را غنیتر کنند. این توانمندی به پژوهشگر کمک میکند تا کار مطالعاتی بهتری را تولید کند. در دوران تحصیل خودم در مقطع دکتری ۱۳ ماه تمام مقالات مختلف را استخراج و مطالعه میکردم. با یادداشتنویسی به مطالب مورد نظر پژوهش دست پیدا میکردم. اما در حال حاضر با وجود امکانات ابزارهای هوش مصنوعی ۱۳ ماه به کمتر از ۱ ماه خواهد رسید.
محورهای سواد هوش مصنوعی
دکتر علیپور حافظی در ادامه صحبتهای خود گفت: با توجه به اینکه ابزارهای هوش مصنوعی بر پایه منابع علمی معتبر در پژوهش به ما کمک میکنند. برای مثال ابزار (OpenAlex) با زیرساخت کتابخانه اسکندریه بسیار جامع و کامل در حال ارائه خدمات است. اما لازم است. کاربر به سواد هوش مصنوعی مسلط باشد. در حرفه علم اطلاعات و دانششناسی با وجود سواد اطلاعاتی پژوهشگر به مسیر پژوهشی خود شتاب میدهد. در حال حاضر سواد اطلاعاتی به سواد هوش مصنوعی برمیگردد. به همین دلیل سواد هوش مصنوعی دارای سه محور اصلی است.
محور اول؛ اینکه پژوهشگر باید ابزارهای هوش مصنوعی که مبتنی بر منابع علمی معتبر هستند را به خوبی بشناسد. به نوعی منطق و الگوریتمهای پشت این ابزارها را بشناسد. در بحث سواد اطلاعاتی، اعتبار ناشر را بررسی میکردیم. برای مثال پایگاه اطلاعاتی اسکوپوس منابع علمی معتبر را نمایه میکند. پس در حال حاضر میتوان از هوش مصنوعی اسکوپوس برای استفاده در کار پژوهشی بهره گرفت.
محور دوم؛ توانایی استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، پژوهشگر باید کارکرد و نحوه کارکرد ابزارهای هوش مصنوعی را درک کند. برای مثال بداند چتبات عمومی از محتوای عمومی وب استفاده میکند. یا سایر ابزارها قدرت تولید مدل مفهومی محتوای پژوهشگر را دارند. اکثر دانشجویان از (ChatGPT) استفاده میکنند. اما به دلیل ناآگاهی در نحوه کارکرد و استفاده از آن، قابلیتها و تواناییهای بیشتر این ابزار را نمیشناسند.
سومین محور؛ استفاده اخلاقی، آگاهانه و مسئولانه از ابزارهای هوش مصنوعی است. درواقع پژوهشگر باید توانمندی استفاده درست از ابزار را داشته باشد. برخی دانشجویان به دلیل کم تجربگی، و نداشتن اشراف به ابزارهای هوش مصنوعی، از طریق پرامپنویسی محتوایی را با ابزارهای هوش مصنوعی تولید و ارائه میکنند. وقتی محتوا را بررسی میکنیم. متوجه میشویم که محتوا برگرفته از تاملات دانشجو نیست. بنابراین فرد دارای سواد هوش مصنوعی باید بتواند عملکرد سامانههای هوش مصنوعی را فراگیرد. تا استفاده درست و نقادانه از ابزارها داشته باشد، و به پیامدهای اخلاقی در استفاده از هوش مصنوعی توجه کند.
استادان چگونه محتوای دانشجویان را ارزیابی میکنند؟
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی در ادامه اظهار کردند؛ واقعیت این است که هنگام بررسی محتوای دانشجویان، از سه منظر محتوا را ارزیابی میکنم. ابتدا صحت محتوا را بررسی میکنم. آیا محتوا واقعا درست است؟ در دیگر منابع به محتوای آن اشاره شده است؟ با دیگر منابع معتبر مقایسه میکنم. گاهی اوقات محتوا از قبل درست بوده، اما به دلیل خارج شدن از بافت خود به لحاظ صحت زیر سوال میرود. بررسی محتوا از لحاظ انسجام کافی بسیار با اهمیت است. علاوه بر این محتوا را از نظر دقت بررسی میکنم. آیا جزئیات دقیق در متن ذکر شده است؟ آیا نقد آن مراعات شده است؟ محتوا را از نظر اعتبار ارزیابی میکنم. منابعی که در متن مورد استفاده قرار گرفته است. اعتبار علمی دارند؟ منابع وجود خارجی دارند یا نه؟ در حوزه تخصصی مورد استناد قرار گرفته شدهاند؟
ایشان در ادامه صحبتهای خود گفت: چتباتها با وجود محدودیت در زبانهای مختلف، اما امکان استفاده با هر زبانی را مهیا میکنند. اگر دانشجو محتوای تولید شده را انسانی کند. چون محتوای تولید شده توسط الگوریتم ساخته و به آن ساختار میدهد، و این ساختار در متن تکرار میشود. به همین دلیل تکرار این ساختار شبه ایجاد میکند که آیا متن توسط ذهن انسان نوشته شده یا هوش مصنوعی؟ ابزارهای صحتسنجی مانند (Gpt Zero ، Copyleaks) قابلیت این تشخیص را دارند. از طرفی توانمندی دانشجو را هم مدنظر میگیرم. بنابراین تشخیص متون انسانی از هوش مصنوعی برای یک استاد کار سختی نیست.
ابهام؛ ابزارهای هوش مصنوعی فرضیهسازی نمیکنند
دکتر علیپور حافظی در بحث ابزارهای هوش مصنوعی تصریح کردند؛ که ابزارهای هوش مصنوعی (Generative) هستند. یعنی محتوایی جدیدی را با توجه به محتوای موجود تولید میکنند. با این حال سوال پیش میآید آیا این ابزارها خلاق هستند؟ تا به حال ادعایی از طرف این ابزارها مبنی بر خلاقیت و نوآوری که دارای محورهای متعددی است. مطرح نشده است. به نظر من این ابزارها میتوانند فرضیهسازی کنند. دادهها را تحلیل و آزمایش کنند، و خروجی تولید کنند. اما این موارد به دادههای موجود وابسته است. در حالی که فرضیهسازی و کار پژوهشی به سمت آینده و مسائل پیش رو حرکت میکند. ازآنجایی که مسائل پیش رو و آینده در اختیار ابزارهای هوش مصنوعی نیست. پس از این نظر که ابزارهای هوش مصنوعی قابلیت فرضیهسازی دارند. باید پرسید که این فرضیه چقدر میتوانند پژوهش را به سمت جلو ببرد؟ من معتقد هستم. در این مورد یک ابهام وجود دارد. ابزار هوش مصنوعی از طریق متغیرها میتواند فرضیهسازی کند. اما باید ببینیم که چقدر پژوهش ما را به سمت جلو پیش برده است؟ بدین ترتیب این پژوهشگر انسانی است که تولیدات حاصل از ابزارها را به خوبی میتواند ارزیابی و صحتسنجی کند. قابلیت ابزارهای پژوهشی هوش مصنوعی کمک به پژوهشگر به عنوان دستیار پژوهش است. نباید جای انسان را بگیرد.
سیر تولید پژوهش با ابزارهای هوش مصنوعی
استاد گروه علم اطلاعات و دانششناسی در ادامه صحبتهای خود گفت: یک پژوهشگر در ابتدا باید مسئله مورد بحث را بشناسد. حال ممکن است مسئله مبتنی بر دانش موجود تولید شده باشد. به نظر من در این راستا میتوان از ابزارهای هوش مصنوعی مشورت گرفت. یعنی در طرح مسئله و اینکه مسئله را با چه محدودیتهایی در پژوهش به آن بپردازیم. که خوشبختانه چتباتهای عمومی در این مسیر بسیار میتوانند به پژوهشگر کمک کنند. با توجه به اینکه چتبات عمومی به محتوای وب دسترسی دارد. پس در پروراندن مسئله در ذهن پژوهشگر میتواند موثر باشد. اما چالشی که در این رابطه وجود دارد. این است که چتبات پاسخی مخالف کاربر ارائه نمیدهد، و بیشتر مواقع مسئله کاربر را تایید میکند. با این حال اگر پژوهشگر به پرامپنویسی قوی مسلط باشد. میتواند پاسخ درست را دریافت کند. اما متاسفانه همه افراد توانایی پرامپنویسی درست را ندارند. پس پاسخ درستی هم دریافت نخواهند کرد.
دکتر علیپورحافظی در ادامه اظهار کردند؛ علاوه بر شناخت درست مسئله، یک پژوهشگر باید پروپوزالی برای مسئله تدوین کند. به همین دلیل باید مبانی، پیشینه، و روش تحقیقی که برای مسئله وجود دارد را به خوبی بشناسد. معتقد هستم. که با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی میتوان یک پروپوزال مناسب را نوشت. برای مثال با استفاده از Connected Papers)) مقالات مرتبط با مسئله و دامنه مناسبی از آثار مرتبط با حوزه پژوهشی را میتوان شناسایی کرد. بدین ترتیب به راحتی میتوان مبانی نظری، پیشینه مناسب برای مسئله خود تدوین کرد. با تحلیل منابع با استفاده از ابزاری مانند (NotebookLM) میتوان یک روشنگری دقیق از پژوهش داشته باشیم. یعنی آثار علمی در پیشینه پژوهشی، از نظر روششناسی چگونه به مسئله مورد نظر پرداختهاند؟
ایشان در ادامه گفت: همچنین در بحث پروپوزال نویسی ابزاری مانند (Perplexity) یا چت باتهای عمومی میتوانند به پژوهشگر کمک کنند. تا مسیر پژوهشی خود را مبتنی بر دادههای پیشین روشن کند. در ادامه اگر پژوهشگر بخواهد پرسشنامهای در راستای پژوهش خود تولید کند، یا مصاحبهای را ترتیب دهد، و یا دادههایی را گردآوری کند. ابزارهای مناسبی در این مسیر وجود دارند. تا به پژوهشگر ایده بدهند، و مولفههای مختلف را مطابق پژوهشهای پیشین استخراج کند. یا حتی تجزیه و تحلیل دادهها، طراحی نمودار، جدول، مدل مفهومی با استفاده از ابزار (Mapify) میتوان این موارد را انجام داد. در نهایت پژوهشگر به دنبال تحلیل نهایی و پاسخ به پرسشهای پژوهش است. تا بحثهای مناسبی را در ارتباط با نتایج خود و در مقایسه با سایر پژوهشها انجام بدهد، و تدوین مناسبی صورت گیرد. در این راستا از ابزار تخصصی (NotebookLM) میتواند کمک بگیرد. همچنین برای غنی کردن نگارش متن از ابزارهای عمومی میتواند استفاده کند. بدین ترتیب از شکلگیری تا تحلیل نهایی و تدوین مقاله مناسب برگرفته از پژوهش میتوان از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده کرد.
توانایی پژوهشگر در ارزیابی و تحلیل محتوا
عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبائی در بحث توانایی پژوهشگران اظهار کرد؛ پژوهشگر محتوایی را از چتبات میگیرد. اما چون قدرت تجزیه و تحلیل، و یا فرصت آن را ندارد. بیش از حد به ابزار هوش مصنوعی تکیه میکند. درحالی که پاشنه آشیل سواد هوش مصنوعی این است که پژوهشگر توانایی ارزیابی و تحلیل محتوای تولید شده از هوش مصنوعی را داشته باشد. آگاهی و دانش لازم در این مورد بسیار مهم است. زیرا این ابزارها کمکی هستند. حتی اگر سردبیر مجله، داور یا استاد دانشگاه متوجه تولید محتوای مصنوعی پژوهشگر نشود.
ایشان در ادامه گفت؛ ابزارهایی زیادی مثل (Ithenticate) در حال حاضر برای تشخیص محتوای تولید شده توسط هوش مصنوعی مورد استفاده قرار میگیرند. اما اگر محتوا با ابزارهای امروزی تولید شده باشد. با ابزاری که با توانمندی ۶ ماه پیش کار کرده است. بسیار متفاوت است. چون بدون شک باگهای آن بهتر از گذشته کار میکند. یک استاد دانشگاه اگر با این ابزارهای هوش مصنوعی کار کرده باشد. به راحتی میتواند تشخیص بدهد که محتوای تولید شده زایش فکری دانشجو است یا هوش مصنوعی. البته این توانمندی با تجربه زیاد کارایی بهتری خواهد داشت. زیرا هر چقدر به جلو حرکت میکنیم. نقاط پنهان هوش مصنوعی در بحث تشخیص آشکارتر میشود.
ابزار هوش مصنوعی کامل نیستند
دکتر علیپور حافظی در انتهای به عنوان سخن پایانی اظهار کردند؛ لازم است بدانیم که ابزارهای هوش مصنوعی محدودیتهای خود را دارند. اما این به معنای نقص نیست. برای مثال پلتفرمهای هوش مصنوعی که نقش شتاب دهندگی به پژوهش را دارند. از لحاظ جامعیت کامل نیستند. بلکه محدودیت دارند، و مبانی را کامل پوشش نمیدهند. استفاده آگاهانه و هوشمندانه از این پلتفرمهای هوش مصنوعی نیاز اساسی یک پژوهشگر است.
سواد هوش مصنوعی اصل مهم بهرهگیری از فناوری نوظهور است. یک پژوهشگر موفق ابتدا سواد استفاده از این ابزارها را در خود تقویت و سپس استفاده بهینه را در مسیر علمی پژوهشی خود قرار میدهد. در زمانی که ابزار نوین میتواند به سرعت پژوهش و کیفیت کار پژوهشی کمک کند. چرا از آن استفاده نکنیم؟ اما آیا آموزشهای لازم جهت استفاده بهینه و درست و همچنین اخلاقی در این مسیر برای همه دانشجویان و پژوهشگران هموار شده است؟ آیا مخاطرات حاصل از ناآگاهی در استفاده نادرست از این ابزارها برای پژوهشگران قابل جبران است؟ ممکن است سرفصلهای دروس تمامی رشتههای دانشگاهی با نفوذ این مهمان ناخوانده مطابق با آن تغییر کند؟
بدون دیدگاه
نظرت رو بنویس؛ مودب باشیم 😊
ورود / ثبتنام