سرزمین ایران پارهای از قلمرو مهمِ “گهواره تمدن” در دنیا
دبیر سرویس اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی وهار، مریم امرائی؛ پیدایش موزه مردمشناسی در ایران به سالهای ۱۳۱۰ تا ۱۳۲۰ به دلیل توجه به علم مردمشناسی و باستانشناسی در ایران آغاز شد. در این دوره، مجموعههایی از صنایعدستی، ابزارهای سنتی و وسایل زندگی روزمره روستاییان و عشایر جمعآوری شد تا بیانگر فرهنگ اقوام ایرانی باشد. در حال حاضر موزههای مردمشناسی به عنوان مراکز تعلیم، پژوهش و هویت فرهنگی کشور شناخته شدهاند و نقش مهمی در معرفی تنوع زبانی، قومی و فرهنگی ایران زمین دارند. پس از تأسیس موزه مردمشناسی در سال ۱۳۳۸ در پایتخت کشور، گسترش موزههای مردمشناسی در دهههای ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۰ در شهرستانها با موفقیت روبرو شد. اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان کوهدشت واقع در استان لرستان از ۲۲ بهمن ماه ۱۳۸۷ افتتاح و آغاز به خدمترسانی عمومی کرد. در این موزه تمام وسایل مربوط به مردمشناسی در روستاهای شهرستان کوهدشت از نظر باور، اعتقادات، آداب و رسوم جهت بازدید عموم در این مرکز جمعآوری شده است. موزه در طول ۲۰ سال گذشته مورد استقبال مدارس و دانشگاههای سطح شهرستان جهت بازدید قرار گرفته و همچنین با سایر موزههای استان لرستان و پایتخت کشور در تعامل بوده و هست. در این میان جهت واکاوی اشیا آرشیو شده در این موزه و آشنایی بیشتر با فرهنگ، اعتقادات، آداب و رسوم و دیگر جنبههای قوم لر به سراغ حشمتعلی آزادبخت پژوهشگر و راهنمای موزه مردمشناسی کوهدشت رفتیم ایشان در طول مدت ۲۰ الی ۲۵ سال در بخش مردمشناسی با سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان به صورت داوطلبانه همکاری داشته و در حال حاضر عضو انجمن افتخاری موزه مردمشناسی شهرستان کوهدشت هستند. این پژوهشگر تا به امروز ۵ کتاب در زمینه چله زمستان، بحث زنان و خوراکیهای محلی استان لرستان به نام خود منتشر کرده است. همچنین جهت آشنایی بیشتر با روند اداری و فرا اداری موزه مردمشناسی صحبتی با نادر نوریان مسئول اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان کوهدشت با ۲۲ سال سابقه و پژوهشگر این حوزه ترتیب داده شده است.
پژوهشگر باید درد و رنج را لمس کند
حشمتعلی آزادبخت در ابتدای صحبتهای خود گفت: با توجه به اینکه موزه پل ارتباطی بین گذشته و آینده برای مردمان حال است. یک پژوهشگر باید درد و رنج را لمس کند یعنی با حضور در میدان و تجربه زیسته میتواند پژوهش انجام دهد. من برای پژوهشهایم به کوه و بیابان زدم آداب و رسوم مردم و باورهای مردم لرستان را جمعآوری کردم. من همین انتقاد را به پژوهشگران دارم یک پژوهشگر اگر از خانه بیرون نرود و فقط پشت سیستم مقاله بخواند به هیچ وجه نمیتوان او را پژوهشگر نامید. ایشان در ادامه اظهار کرد: به نظر من همین باعث شده که استان لرستان از نظر پژوهشی و کار فرهنگی خوب انجام وظیفه نمیکنیم. در کار فرهنگی باید شیوه زندگی مردم، آداب و رسوم آنها را جمعآوری کنیم. برای مثال در موضوع “مویه” اگر در جستجوی معنای یک “مویه” بودم معنای آن را فقط از چند نفر تحقیق نکردم بلکه با افراد زیادی صحبت کردم و از ۱۵ نفر که در مورد معنای آن “مویه” اتفاق نظر داشتند تحقیقات را مستند و منتشر کردم.
شهامت زنان لر و احترام به آنان در تاریخ
پژوهشگر حوزه مردمشناسی در ادامه صحبتهای خود گفت: در طول تاریخ ثابت شده است که زنان لرستان با شهامت هستند و “مویه” از زنان سرچشمه میگیرد. پایهگذار تمام اقوام استان لرستان زنان هستند زیرا زنان نه تنها صلحجو بودند بلکه آداب و رسوم توسط زنان معرفی شده است. در مورد بحث زنان مقالهای با عنوان “روز زن” منتشر کردم مطابق پژوهشهای من اگر زنان نبودند هویت ما معلوم نبود. از جهتی پایهگذار تمام فرهنگها زنان هستند برای مثال زنان میگویند “پیا گا کوهه” یعنی مرد برای کوه است. چون مرد جهت امرار و معاش خانواده به کوه میرود و از خیلی مباحث مهم زندگی بیخبر است. اما بقیه کارهای منزل تحت مدیریت زنان است ازجمله تربیت فرزند، پخت و پز و مهماننوازی، بنابراین زنان برتر از مردان هستند.
ایشان در ادامه اظهار کرد: تحقیقات نشان داده که مردم لرستان برای جنس زن بسیار احترام قائل هستند. چون حرمت زن بیشتر از مرد است. در پژوهشهای گذشته آمده است که اگر کسی مرتکب قتلی میشد و مامور امنیت به دنبال شکار قاتل میدوید، اگر قاتل به یک زن پناه میبرد چون مامور برای زن حرمت قائل بوده از شلیک به سمت قاتل صرف نظر میکرده است.
عضو انجمن موزه مردمشناسی در ادامه گفت: در حالی که در دوران صفویه برای خروج زنان از صحنه و قدرت نمایی مردان اهمیت زیادی به زنان نمیدادند. به همین دلیل منزلت زن را بیشتر برای غذا پختن، آوردن آب از چشمه و تربیت فرزند تعبیر میکردند. اما اینطور نیست. زن اگر کدخدا میشد مردم فرمان او را اجرا میکردند چون زن صداقت دارد در حالی که مرد به اندازه زن صداقت ندارد.
ایشان همچنین اظهار کردند: تحقیقات نشان داده که در ۱۰۰ سال پیش زنان لرستان مدیریت شهر را هم به عهده داشتند “نازطلا” اولین زن کوهدشتی که کدخدا بوده و همچنین “قدم خیر” ازجمله زنان با شهامتی بوده که در برابر ظلم و ستم مبارزه کرده است.
فلسفه مهماننوازی مردم لرستان
حشمتعلی آزادبخت با توضیح اشیا آرشیو شده در موزه مردمشناسی کوهدشت در بحث فلسفه مهماننوازی مردم لرستان گفت:”سیاه چادر” یا “سیا مال” نمادی برای توصیف شیوه زندگی ایل و عشایر مردم لرستان است. “سیاه چادر” به طور کلی به دو قسمت توصیف زن و مرد پرداخته شده است. قسمت زنان حاکی از آن است که زنان لرستانی دارای عقیده خوب و ویژگی مهماننوازی و شیوه پذیرایی آنان شامل آفتابه که وسیله مهمی در وسایل خانه است و شعلهور بودن آتش که همیشه غذای آماده در منزل وجود داشته است. به گونهای که هر کسی به منزل بیاید غذا و چای برای پذیرایی مهیا بوده. بنابراین این “سیاه چادر” نشان از آن دارد که مردم لرستان بسیار مهماننواز هستند.
تزیینات دوران صفوی، قاجار، پهلوی؛ چهار نوع لباس سرداری، یل (کت)، جلیثقه
“عجب تو هچلی گیر کردم“
پژوهشگر حوزه مردمشناسی همچنین در ادامه گفت: دوران صفوی در منازل مسکونی یک قلاب آهنی (هچل) به سقف آویز بوده و نخ محکمی از آن به سمت پایین آویز شده و نخ در پایین پیچ خورده است. به همین دلیل سروته نخ، پیچ و گیر افتادن نخ را میتوان تشخیص داد. با همین نخ زنان گلیم و دستبافت تهیه میکرند. این وسیله معنای همان اصصلاح “عجب تو هچلی گیر کردم” است. عدد ۷۵ که در دیوار اتاق نوشته شده به این معناست که در آن زمان ۷۵ درصد سمپاشی برای مالاریا کشنده بوده است.
ایشان همچین در ادامه اظهار کرد: اتاقک کوچک گلی که در این قسمت وجود دارد در دوران صفوی “کندوله” یا “تاپو” نام داشت. این گل از ادرار حیوانات که حاوی اوره است تهیه شده، با توجه به اینکه اوره خاصیت درمانی دارد و هیچ چیز در اوره کپک نمیزند این وسیله کاملا بهداشتی است و در آن آرد نگهداری میکردند. در حال حاضر “سیلو” دستگاه مدرن “کندوله” است.
ایشان در ادامه اظهار کرد: طبق تحقیقات خانم آرمان شیشهگرد دکتری باستانشناسی و پژوهشگر اهل شمال کشور و نویسنده کتاب “سرخ دم لکی کوهدشت” که چندین بار جهت پژوهش به کوهدشت سفر کردند. قوم کاسیتها بین ایلام و شوش بودند و اولین قومی بودند که وارد سرزمین لرستان شدند. این نسل از قوم آریایی بودند اولین بار در کنار دریاچه کاسپین یا همان دریای خزر مهاجرت کردند و بعد به لرستان مهاجرت کردند. به همین دلیل برخی مردم لرستان از نسل کاسیتها هستند.
چهار نوع زیستگاه در عشایر لرستان
حشمتعلی آزادبخت در بحث زیستگاه عشایر لرستان مطابق ماکت موزه مردمشناسی اظهار کرد: ماکت چهار نوع زندگی عشایر کوهدشت در آن قابل مشاهده است زمگه (زیستگاه زمستانی) که قبل از چله به دامنه کوه آمدند و در فصل بهار آنجا را ترک کردند و (ایل کوچ) نام دارند. بخش دیگر سیاه چادرنشینی عشایر را نشان میدهد و زمانی که به قسمتی دیگر از کوه و دشت آمدن چون فرصت زیادی نداشتند وسایل خود را پهن کردند و بعد از مدتی زندگی دوباره محل را ترک کردند. که این زیستگاه را “سره چیت” نامیدند. زیستگاهی دیگر “کولاگه” نام دارد بدین معنی که کشاورزها از کوه پایین آمدن و دور جمع شدند و سپس یک اتاق با سایهبان برای زندگی ساختند. این ماکت از شمال شهرستان کوهدشت که سرخدم لکی است شروع میشود تمام کوهدشت دارای چندین تنگه به نامهای “تنگ گراز”، “تنگ داوود رشید”، “کله گاره”، “تنگ قلاه” است.
“زین اسب” که از چرم گاو و گوسفند ساخته شده و توسط شخصی به نام علی اصفهانی برای اولین بار وارد کوهدشت شده است.
تفکرات منطقی نهفته در نقش و نگار “گلیم“
پژوهشگر موزه مردمشناسی در ادامه صحبتهای خود گفت: گلیم یکی از صنایع دستی لرستان است که نقش و نگار آن دارای طراحی خاصی است هر کدام از طرحهای روی گلیم نشان از اعتقاد خاصی دارد بهگونهای که میتوان برای هر کدام از این نقش و نگارها یک پژوهش یا حتی کتاب نوشت. نقش و نگارهایی مثل گل قندان، نماد این است که دختر مثل گل دوست داشتنی و شانه دو سر یعنی این گلیم را زنان بافت کردند. بنابراین زنان بیسوادی که به صورت تخیلی اما با تفکرات منطقی که نهفته در دل این طرح و نقشها است با مردم صحبت میکردند.
دندانه ریز برای پاک کردن موریانه و شپش سر زنان و دندانه بزرگ برای شانه کردن موهای سر زنان
“چوخ” یا همان “چپق یا چوپوق” از جنس گل که مربوط به دوران صفوی یا حتی قبل از صفوی که ارزش فرهنگی دارد. تنباکو در آن می ریختند و دود آن را استعمال میکردند.
ایشان همچنین در ادامه اظهار کرد: یکی دیگر از گلیمها مربوط به ۸۰ سال پیش است از آنجایی که قوم لر معتقد هستند زن ستون خانواده است به همین دلیل مشتاق بودند اولین فرزند خانواده دختر باشد چون دختر مایه خیر و برکت در زندگی است و باور داشتند که این گلیم را تازه عروسها در شروع زندگی استفاده کنند تا مایه خیر و برکت برای زوجین شود. طرح کوه، آب رودخانه، گل سبد به ترتیب به معنای این هستند که دختر مثل کوه مقاوم و مانند آب رودخانه روشن و جاری همچنین مثل گل دوستداشتنی و این گلیم را در منزل خود استفاده کند ثروتمند خواهد شود.
“حوراسبان” چمدان وسایل عروس بوده و جهیزیه پدر عروس برای دخترش در آن قرار میدادند.
“لگام” وسیلهای که آن را زیر سر قرار میدادند و مربوط به هزاره اول پیش از میلاد است. طرح لگام شامل؛ تن انسان و سر آن خروس است در باورهای قدیمی هر جا خروس باشد جن و ارواح آنجا نیستند.
تصاویر خلاق زنان لر بر روی گلیمهای صادراتی ایران
حشمتعلی آزادبخت در ادامه صحبتهای خود گفت: یک نوع گلیم دیگر تصویر آغاز (سور) و پایان (سوگ) زندگی در نقش و نگار آن توصیف شده است به گونهای که وقتی فردی عروسی میکرد ساز و دهل برای رقص محلی مهیا میکردند. اما وقتی زندگی فرد پایان مییافت ساز و دهل سوگواری یا همان “چمری” نواخته میشد. همچنین تمام وسایل شخصی او را با اسب تزیین میکردند تا شخصیت فرد معرفی و شیوه زندگی او به نمایش گذاشته شود. این رسم به نام “کتل” معروف بوده است. تصویر این گلیم را احسان سلگی هنرمند و نقاش کوهدشتی ابداع کردند. در حال حاضر این تصویر بر روی گلیمهای صادراتی ترسیم میشود.
طراحی اشکال هندسی “جاجیم“ توسط زنانی که حتی یک کلاس سواد نداشتند
ایشان همچنین در ادامه گفت: جاجیم یکی دیگر از صنایع دستی لرستان مربوط به ۱۵۰ سال پیش است و اولین بار توسط یک زن در طایفه گرمه در غرب کوهدشت بافته شده است. نقش و نگارهای بافته شده در جاجیم به صورت اشکال هندسی توسط زنانی که حتی یک کلاس سواد نداشتند طراحی شده است گلهای روی جاجم به صورت قرینه در سمت دیگر آن به طور موازی نقش بسته است هیچ اشتباهی در بافت این صنایع دستی با این میزان دقت صورت نگرفته است. بعد از صنایع دستی جاجیم، تزیینات و لباسها قدیمیترین میراث مردمشناسی در موزه کوهدشت محسوب میشوند.
تاریخچه میرملاس
حشمتعلی آزادبخت در رابطه با تاریخچه میرملاس اظهار کرد: کلمه میرملاس را بارها شنیدهایم اما سرگذشت آن را شاید به خوبی توصیف نکرده باشند. غار میرملاس که در شمال شرقی کوهدشت است نقاشیهای دیوار این غار مربوط به ۱۲۵۰۰ سال پیش است که اقوام “آستیانیک” به زبان تصویری برای آیندگان نقاشی کردند. نقاشیها در میرملاس بوسیله مرکبی حاوی ریشه گیاه رونیاس و از چرمی حیوانات به ویژه خرس ساخته شده است. در جهان به جز میرملاس کوهدشت این نقاشی فقط دو کوه “آلتامیرای” کشور فرانسه و “لاسکوی” کشور اسپانیا وجود دارد. در این دو کشور این نقاشیها در یک بوستان و البته در پشت شیشههای نشکن و ضدگلوله به دلیل حساسیت زیاد حتی نفس انسان نگهداری میشوند و ریاست جمهوری این دو کشور سالی یکبار حق بازدید از این نقاشی را دارند.
ایشان در ادامه صحبتهای خود گفت: در حال حاضر استان لرستان برای کشورهای اروپایی یک مکان شناخته شده و معروف است. چون در گذشته به دلیل عدم مدیریت عتیقهها و آثار میراث فرهنگی ما توسط اروپاییها به غارت رفته و هم اکنون در موزه فرانسه در پشت ویترین قرار دارند.
نقش سنگها معرف شخصیت فرد
پژوهشگر موزه مردمشناسی همچنین اظهار کرد: نقش و نگارهای روی این سنگها در قبرستان شامل هویت و معرفی شخصیت مردان است از آنجایی که مردان شکارچی از طبیعت حمایت میکردند برای مثال اگر مرد فوت شده تفنگچی بوده با طراحی تفنگ روی سنگ شخصیت و ویژگی او را روی سنگ طراحی میکردند. برای زنان هم فقط برخی زنان معروف لرستان با طراحی شانه سر و گل نیلوفر شخصیت زن فوت شده بر روی سنگ طراحی میکردند.
آب لولهکشی در ۱۵۰۰ سال پیش در لرستان
ایشان در ادامه در بحث توصیف وسایل آشپزی موجود در موزه در سالهای گذشته گفت: از وسایل آشپزخانه در دوره ساسانیان و حتی اشکانی قبل از اینکه وسایل مسی وجود داشته باشد قوم کولی قندان و سیرکوی چوبی را ساختند در دامنه رودخانه سیمره لولههای آبکشی مربوط به ۱۵۰۰ سال پیش وجود داشته و ما آنها در موزه مردمشناسی کوهدشت نگهداری میکنیم. این شواهد حاکی از آن است که در ۱۵۰۰ سال پیش آب لولهکشی در لرستان وجود داشته است. در حال حاضر این دو لوله آبکشی در دوره ساسانیان اشیا قیمتی نسبت به سایر اشیا در این موزه محسوب میشوند.
از خرافات تا درمان بیماری
حشمتالله آزادبخت ضمن اشاره به برخی موارد خرافاتی در گذشته اظهار کرد: برای مثال در گذشته جادوگران بر این عقیده بودند مهرهای که در برجستگی چانه حیوان خر آویزان است اگر زنی این مهره را داشته باشد میتواند شوهر را رام خود کند. اما برخی موارد پشتوانه علمی دارند برای نمونه عنبر نسا برای درمان بیماری زنان، عفونت گوش و درمان سینوزیت بسیار مفید است. که در گذشته هم از این خاصیت درمانی عنبر نسا به صورت دود در منزل استفاده شده است.
اسکان بین جادهای
ایشان در ادامه توضیحات خود از برخی عکسهای معتبر در موزه مردمشناسی گفت: “میل خسروا” مکان اسکان یا همان استراحتگاه مردم در ۱۵۰۰ یا ۲۰۰۰ سال پیش بوده اگر فردی از خرمآباد به سمت کوهدشت حرکت میکرد در طی مسیر در پل کشکان توقفی داشته و در “میل خسروا” استراحت میکرد. استراحتگاه علاوه بر محل اسکان یک نشانه برای تعیین مسیر رفتوبرگشت مسافران هم بوده است.
تاریخچه نامگذاری لرستان و کوهدشت
پژوهشگر میراث فرهنگی در ادامه صحبتهای خود گفت: مرحوم حمید ایزدپناه که اهل خرمآباد هستند یکی از پژوهشگران معروف در استان لرستان بودند ایشان آثار و نکات بسیار مهمی در بحث میراث فرهنگی لرستان به ویژه میرملاس که تا به آن زمان کسی معرفی نکرده بود تولید کردند. با توجه به پژوهشهای مرحوم حمید ایزدپناه ۹۰۰ سال پیش اسم استان لرستان یک روستا در دامنه تپهای به نام “لور” که بین دو استان خوزستان و لرستان قرار گرفته است. آن تپه را “لور” خطاب میکردند بعد از حذف کلمه “و” اسم استان به لرستان نام گذاری میشود. بنابراین لرستان از کلیدواژه “لور” استخراج شده است.
ایشان همچنین در ادامه صحبتهای خود اظهار کرد: حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال پیش شهرستان کوهدشت به اسم طرهان معروف بوده است. در آن زمان چهار منزل وجود داشته که در وسط آن آب رودخانهای جاری بوده و کل این منطقه به نام “قورتل” معروف بوده است. بعد از مدتی بین طوایف شهرستان هرج و مرج ایجاد میشود و با دستور رضاشاه جهت آرامسازی مردم افراد نظامی در شهرستان مستقر میشوند و با تعیین بخشدار دادوستد در بین مردم لرستان رواج پیدا میکند. با توجه به این شرایط اسم شهرستان به “امله” تغییر میکند. با توجه به پژوهشهای خانم شیشهگر بعد از آن نام شهرستان به دلیل داشتن کوه و دشت به اسم “کوهدشت” تغییر میکند. بنابراین سیر نامگذاری شهرستان به ترتیب طرهان، قورتل، امله و در نهایت کوهدشت است.
استقبال مدارس، دانشگاهها و گردشگران خارجی از موزه مردمشناسی کوهدشت
کارمند داوطلبانه میراث فرهنگی ضمن اشاره به اینکه همیشه از مدارس و دانشگاههای سطح شهرستان کوهدشت به بازدید موزه میآیند اظهار کرد: در سالهای گذشته گردشگران از کشورهای ژاپن و آلمان برای بازدید به موزه مردمشناسی کوهدشت میآمدند.
دانستههای خود را نباید با مرگ دفن کنیم
ایشان در ادامه صحبتهای خود گفت: بهعنوان یک مردمشناس که علاقه زیادی به پژوهش در بحث تمام مناطق مختلف استان لرستان دارم ۱۵ سال از فعالیت داوطلبانه من در موزه مردمشناسی کوهدشت میگذرد. من شغل دیگری ندارم اما بر این باور هستم که دانستههای من در مورد هویت مردم لرستان یک گنجینه عظیم است که نباید با خودم بعد از مرگ به دل خاک ببرم این اطلاعات را باید در اختیار نسلهای جدید قرار دهم.
همچنین در ادامه ضمن اشاره به تحقیقات و جستجوهای خود در دامنه کوه و دشتهای لرستان اظهار کرد: به یاد دارم برای تحقیق به یکی از روستاهای کوهدشت رفته بودم شب هنگام در دامنه کوههای روستا یکی از اهالی روستا را کنار “چالاون” ایستاده بود دیدم چالاون یعنی گندم را در چاه قرار میدهند و خاک روی آن پهن میکنند تا کسی آن را باز نکند آن شخص وقتی مرا دید از من ترسید و فکر میکرد که من از اجنه هستم با توضیحات خودم او را هوشیار کردم که انسان هستم و نیاز به غذا دارم سپس کنارش نشستم تا در مورد اهالی روستا با هم صحبت کنیم.
هویت انسان و تاریخ طوایف مهمترین اصل زندگی
پژوهشگر میراث فرهنگی در ادامه گفت: اگر موزه نباشد ما چیزی از هویت و تاریخ خود نمیدانیم هر کسی از هویت و تاریخ خود چیزی نداند احتمال اینکه به راه بد و مسیر غلط زندگی را در پیش بگیرد زیاد است. از نظر من هویت انسان و تاریخ طوایف مهمترین اصل زندگی است. زیرا بیانگر سرمایه اجتماعی و انسجام فکری است که شکل دهنده یک کشور است. یک جوان امروزی تنها با بازدید از موزه میتواند از عقاید گذشتگان و پیشینه طوایف باخبر شود و علتها را بداند.
سخنی با مسئولین و مردم
حشمتعلی آزادبخت در انتهای صحبتهای خود اظهار کرد: از مسئولین تقاضا دارم در بحث ترویج آداب و رسوم مردم لرستان به هر طریقی حمایت کنند میراث فرهنگی مهم را آرشیو کنند. ۶ سال پیش اشیای مهمی از میراث مردمشناسی لرستان را با تلاش چندین ساله پیدا کردم با توجه به اینکه موزه کوهدشت جا برای آرشیو نداشت با مسئولین محترم موزه خرمآباد ارتباط گرفتم و درخواست کردم بیایند و اشیا را ببرند اما نیامدند. متاسفانه بعد از مدتی منزل مسکونی من آتش گرفت و تمام آن اشیای با ارزش در آتش سوخت.
ایشان همچنین گفت: مسئولین میراث فرهنگی وظیفه دارند کودکان و نوجوانان را جهت بازدید از موزه تشویق کنند. گاهی اوقات مدارس را به مکانهای علمی تفریحی کوهدشت میبریم و آنها را با میراث فرهنگی لرستان آشنا میکنیم. انتظار دارم مردم در بحث موزه و ارزش اشیا بیشتر اهمیت بدهند یکسری از آنها در حال نابودی هستند اگر این گنجینهها نباشند ما اطلاعات مهمی را از دست خواهیم داد ما از اتفاقات گذشته بیخبر خواهیم شد ممکن است زلزله، سیل یا جنگ بخش مهمی از این اشیا را از بین ببرد.
حشمتعلی آزادبخت در ادامه اظهار کرد: پیشنهاد میکنم عروس و دامادهای شهرستان در روز عروسی به همراه اقوام به مکانهای مهم تاریخی شهرستان مراجعه کنند تا افراد بیشتری با این آثار آشنا شوند. از مسئولین آموزش و پرورش درخواست میکنم دانشآموزان را به سمت اردوی علمی تفریحی بیشتر سوق دهند. در حال حاضر ارتباط دانشگاه با موزه بسیار ضعیف است و نتیجه آن تولید پایاننامه و مقالاتی است که بدون حضور در کوه و بیابان و خاکی شدن کفش و یا ترس از تشنگی و گرسنگی چاپ و منتشر شدهاند. خیلی از آثار باارزش هنوز کشف نشدند این بدین معناست که پژوهشگران این حوزه ضعیف عمل میکنند.
شروع جنگ آمریکایی–صهیونیستی و خسارت به آثار تاریخی و ثبت شده در یونسکو
هم اکنون در جنگ تحمیلی سوم توسط دو کشور آمریکا و اسرائیل به سر میبریم کشور ایران با توان نظامی نیروهای مسلح و همراهی مردم شریف ایران در برابر جنگ نظامی سر خم نکرده و ایستادگی را به رخ جهان کشیده است. در طول این مدت میراث فرهنگی در استانهای تهران، اصفهان، لرستان و کردستان در اثر حملات نظامی جنگ آمریکایی-صهیونی تخریب و آسیب دیدهاند.
تخریب آثار تاریخی و فرهنگی برابر با نابودی تمدن است زیرا از بین بردن بخشی از خرد جمعی و هویت ایرانیان محسوب میشود. از طرفی حفظ و صیانت از میراث فرهنگی در هر زمانی وظیفه فرهنگی و بشری در راستای میراث مشترک بشریت است. علاوه بر این مطابق کنوانسیونهای بینالمللی ۱۹۵۴ لاهه و ۱۹۷۲ یونسکو، آثاری که ثبت جهانی شدند و همچنین آثاری که حفاظت شده هستند اگر هدف حمله قرار بگیرند این حملات جنایت جنگی محسوب میشوند و تکرار مکررات در تخریب میراث فرهنگی دیگر کشورها همچون سوریه، افغانستان و عراق است.
میراث فرهنگی ازجمله بناها، آیینها و یادگارهای تاریخی به تقویت “هویت مشترک” یا همان حس “با هم بودن” را ایجاد میکند. زمانی که گروههای مختلف جامعه در میراث مشترک سهیم باشند تفاوتها به شکاف اجتماعی کمتر تبدیل خواهد شد بنابراین میراث فرهنگی به ایجاد “همبستگی اجتماعی” کمک میکند. از دیگر کارکردهای آثار تاریخی و فرهنگی تقویت هویت فرهنگی پایدار، آرامش و اعتماد اجتماعی است.
بنابراین “قدرت نرم” میراث فرهنگی به طور مستقیم بر دو موضوع مهم “وحدت ملی و امنیت ملی” اثرگذار است. در همین راستا جهت بحث مهم “وحدت و امنیت ملی” که با آثار تاریخی و فرهنگی عجین شده است به سراغ ریاست موزه مردمشناسی شهرستان کوهدشت رفتیم.
نادر نوریان فارغالتحصیل کارشناسی رشته ارتباطات اجتماعی با ۲۲ سال سابقه در سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان از اردیبهشت ماه ۱۴۰۲ تا به امروز مدیریت اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی شهرستان کوهدشت را عهدهدار شدند. ایشان پژوهشگر حوزه مردمشناسی بهویژه موضوع گورنگارهها (سنگ قبرهای تصویری) شهرستان کوهدشت هستند.
تمدن ایران ضامن وحدت ملی
نادر نوریان در ابتدای صحبتهای خود گفت: یکی از راههای ایجاد وحدت در هر جامعهای داشتن زبان، نژاد، سرزمین و تاریخ مشترک است. حس مشترک به آثار و بر جای ماندههای باستانی و تاریخی خود به خود سبب ایجاد یک هم بستگی و هم دلی برای صاحبان آن آثار میشود. تخت جمشید نمونه برجسته آن است که در کنار ایجاد حس غرور و افتخار سبب شده تا ما ایرانیان از آن به عنوان میراث و تمدن دیرین خود عوامل و خدا بخشمان یاد کنیم. در مقیاس کوچکتر، قلعه فلک الافلاک برای لرستانیها عامل وحدت است همچنین نقاشیهای صخرهای (رنگین نگارهها) چندین هزار ساله در شهرستان کوهدشت باعث شده تا هر کوهدشتی هر جا از این آثار یاد شود آن را متعلق به خود و سرزمین خود بدانیم و در این موضوع با هم متفق القول و هم راه هستیم.
میراث فرهنگی و امنیت ملی
مدیر اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کوهدشت در ادامه اظهار کرد: هرچه ما اشتراکات فرهنگی بیشتری داشته باشیم انگیزه و برنامه بیشتری برای حفظ سرزمین و امنیت ملی خواهیم داشت. برای نمونه نوروز یک میراث فرهنگی است، تلاشها برای برپایی آن به درستی در مسیر حفظ ایران و امنیت ملی است. به یاری نوروز که امنیت ملی را دربر دارد میتوان امنیت تجاری و اقتصادی را هم ایجاد کرد.
تقویت وحدت ملی
پژوهشگر حوزه مردمشناسی همچنین گفت: هر جا ما بتوانیم شهروندان را کنار هم گرد آوریم امنیت ملی پدید آوردهایم، برای این کار چه چیزی زیباتر و جذابتر از میراث فرهنگی. میتوانیم با تجهیز و ساخت موزههای بزرگ، برگزاری جشنهای فرهنگی و جشنوارههای مناسبتی، چاپ کتاب، برپایی کلاسهای آموزشی، دعوت از استادان برجسته، دیوارنگارهها، و همچنین با میدان دادن به پژوهشگران، دانشآموزان و دانشجویان که سرمایههای این سرزمین هستند وحدت ملی را هر چه بیشتر با محوریت فرهنگ و تاریخ مشترک تقویت کنیم.
میراث فرهنگی کوهدشت تا به امروز مدیون مردم روستایی بوده و خواهد بود
نادر نوریان در ادامه اظهار کرد: برنامه مشارکت اجتماعی که توسط مرکز ما در حال اجرا است از جهت کمبود نیرو و بودجه بسیار به ما کمک میکند. در این برنامه ساکنین روستای نزدیک به مکانهای مهم میراث فرهنگی مانند روستای خلیفه که نزدیکترین روستا به نقوش میرملاس است. به طور داوطلبانه از لحاظ حفاظتی یا تخریب مکان توسط افراد سودجو یا عوامل طبیعی مثل سیل ما را در جریان قرار میدهند. تا به امروز میراث فرهنگی مدیون افراد داوطلب روستایی است. دانشآموزان روستایی با حضور در این برنامه و شرکت در بحث و گفتوگو و حتی ارائه مقالات در باب آن آثار ملی بسیار به کمک میکنند.
تلاش جهت ثبت جهانی “دره شیرز” و “نقوش میرملاس”
مدیر اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کوهدشت در ادامه گفت: با تشکیل شورای انجمن میراث فرهنگی که شامل اهالی روستای “تنگ و ِ راز” میشوند. در حال بررسی مکانهای مهم شهرستان هستیم. در تلاش هستیم تا “دره شیرز” و “غار میرملاس” که ثبت ملی هستند به مرحله ثبت جهانی برسانیم. درواقع اولویت اول ما محسوب میشود زیرا این کار منجر به اقتصاد نامرئی در کوهدشت و بسیاری از مشکلات مالی شهرستان حل خواهد شد. علاوه بر این مجموعه مهم “تنگ و ِ راز” در حال بررسی است و نیاز به کار زیادی دارد. در این مکان با اعضای روستای نزدیک جلساتی برگزار کردیم. زیرا این مجموعه دارای یک سد باستانی است که ثبت ملی شده است. از کنار این سد چند آبراه وجود دارد با پیگیری زیاد متوجه شدیم که یکی از آبراهها به آسیاب متصل است بنابراین چون آسیاب وجود دارد پس در گذشته افرادی در آنجا سکونت داشتند. آبراه دیگر به آتشکده متصل است! این موارد بسیار با ارزش هستند.
گورنگارهای کوهدشت قابلیت ثبت جهانی دارند
ایشان همچنین در ادامه اظهار کرد: در کوهدشت ۱۳۰ قبرستان قدیمی وجود دارد که تا به حال ۴۰ قبرستان را مورد بررسی و مطالعه قرار دادهایم. از نظر من گورنگارها یا سنگ قبرهای تصویری قابلیت ثبت جهانی دارند. برای مثال سنگ “میلی” بالای سر اموات نصب شده هر چقدر بلندتر باشد بدین معناست که آن فرد فوت شده وجه اجتماعی بالاتری داشته است. یعنی سنگ “میلی” یک شخص عادی با کدخدای روستا متفاوت است. مثال دیگر اینکه دو جفت کفش در تصویر روی سنگ قبر نشان دهنده این است که فرد در گذشته پیک یا همان پستچی بوده، تصویر دیگری که یک جنین در گهواره حضور دارد به معنای این است که زن مرحومه به دلیل سقط جنین فوت کرده است. قبرستانها بسیار مکانهای باارزشی هستند. نیاز به ساماندهی بودجه و حل نیروی کمکی داریم نیاز است مردم را پای کار بیاوریم تا به ما کمک کنند.
فراخوان میراث فرهنگی به کمکهای داوطلبانه مردم کوهدشت
نادر نوریان در انتهای صحبتهای خود گفت: آثار زیادی در کوهدشت وجود دارد که ارزش ثبت جهانی دارند نمیتوانم در مورد این آثار مصاحبه کنم چون ممکن است برخی افراد جهت سوءاستفاده شخصی به آنجا هجوم آورند و آن اثر آسیب ببیند. که البته این مشکل ما مسئولین این حوزه است که جامعه را خوب آموزش ندادهایم. ما نمیتوانیم تمام مکانهای باارزش را کاوش علمی کنیم چون باید به فکر آیندگان هم باشیم تا با مطالعه و جستجو به تاریخ این کشور پی ببرند. از همین تریبون از همشهریان عزیز شهرستان کوهدشت تقاضا دارم با مطالعه این گزارش با همکاری داوطلبانه به یاری میراث فرهنگی بشتابند.
ایران کشوری با تمدن پرسابقه که واکاوی موزه مردمشناسی بخشی از روایت تاریخ و تمدن آن است. حضور مستمر کودکان، نوجوانان و جوانان در مراکز میراث فرهنگی و گفتوگو در باب تاریخچه شهرستان کوهدشت میتواند منجر به تصمیمات درست و مهم این قشر برای خود در آینده باشد. چراکه حضور در این مراکز نیاز به فرهنگسازی پیاپی دارد. با وجود آثار باارزش در مناطق مختلف شهرستان هنوز رنگ و بوی یونسکو در کوهدشت وجود ندارد. به نظر میرسد یکی از دلایل آن کمکاری پژوهشگران این حوزه باشد. پژوهشگری که اشتیاق تفتیش عینی آثار مردمشناسی را ندارد. نمیتواند در آینده حرفی برای آموزش عالی داشته باشد. توانایی و نقش زنان در صنایع دستی نشان از خلاقیت و استعداد آنان در فضای هنری بدون هیچ گونه آموزش علمی است. همچنین احترام به زنان در تاریخ مردم لرستان، نمایانگر حفظ شان زن در خانواده و در جامعه بدون هیچ گونه محدودیتی است. حضور داوطلبانه مردم نه تنها در جنگهای تحمیلی در ایران نمایان شد بلکه این حضور در حفظ میراث فرهنگی کشور هم نشان با ارزشی از اتحاد و ملی گرایی مردم است. چه کنیم تا ارتباط دانشگاه و آموزش و پرورش با موزه قویتر شود؟ چگونه میتوان به ثبت جهانی آثار در شهرستان کمک کرد؟ آیا فرهنگسازی و توجه مسئولین مربوطه به ارزش والای این مکان فرهنگی عظیم نیاز مبرم شهرستان کوهدشت نیست؟
بدون دیدگاه
نظرت رو بنویس؛ مودب باشیم 😊
ورود / ثبتنام